کاردرمانی ضایعه نخاعی | بازتوانی حرکتی و افزایش استقلال

کاردرمانی ضایعه نخاعی با انجام مداخلات جهت بهبود قدرت عضلات و دامنه حرکتی  به بهبود جسمانی فرد کمک می‌ کند. کاردرمانی فقط در بهبود جسمانی کمک نمی‌ کند؛ بلکه به افزایش استقلال فرد در فعالیت‌ های روزمره زندگی، محیط کار یا تحصیل هم کمک شایانی می‌ کند. در کلینیک تخصصی کاردرمانی همراه در شرق تهران تمرکز بر فرد است به عنوان کسی که نیاز به رفاه جسمانی، ذهنی و روانی دارد.

به این ترتیب، کاردرمانگر به برگشت مجدد فرد به محیط کار یا ایجاد شغل جدید کمک می‌ کند. همچنین کاردرمانگر در نهایت به استقلال فردی، افزایش مشارکت اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی کمک می‌ کند. در این مطلب هرچه بیشتر با ضایعه نخاعی، تمرینات و روند بهبود آشنا خواهید شد.

ضایعه نخاعی چیست؟

به هر نوع آسیب یا اختلالی که به نخاع وارد شده و باعث اختلال در انتقال پیام‌ های عصبی بین مغز و بدن شود، ضایعه نخاعی گفته می شود. این آسیب در اثر تصادف، سقوط، ضربه شدید، بیماری‌ ها یا عفونت‌ ها می تواند ایجاد شود. همچنین، بسته به شدت و محل آسیب، توانایی حرکت، حس و عملکرد اندام‌ ها تحت تاثیر قرار می گیرند.

نکته مهم این است که ضایعه نخاعی گاهی کامل است (قطع کامل پیام‌ های عصبی) و در پاره ای موارد هم ناکامل است (بخشی از پیام‌ ها هنوز منتقل می‌شوند). پس تشخیص دقیق نوع آسیب در برنامه ریزی برای درمان و به ویژه آغاز کاردرمانی ضایعه نخاعی بر اساس همین تفاوت ها نقش کلیدی دارد.

آشنایی با نخاع و عملکرد آن

برای شناخت نخاع و عملکرد آن باید بگوییم که نخاع بخشی از سیستم عصبی مرکزی است که از انتهای مغز شروع شده و درون ستون فقرات قرار دارد. این ساختار حیاتی همچون یک بزرگراه ارتباطی عمل می‌ کند و پیام‌ های حرکتی و حسی را بین مغز و اندام‌ ها جابه‌جا می‌ کند. عملکردهای اصلی نخاع به سه دسته تقسیم می شود:

• انتقال فرمان‌ های حرکتی از مغز به عضلات
• انتقال حس‌ هایی مثل درد، لمس و دما به مغز
• کنترل برخی واکنش‌ های غیرارادی (رفلکس‌ ها)

زمانی که نخاع آسیب می‌ بیند، این پیام‌ رسانی هم دچار اختلال می‌ شود. به همین دلیل فرد ممکن است دچار ضعف عضلانی، فلج، کاهش حس یا حتی مشکلات عملکردی در فعالیت‌ های روزمره شود. در این مرحله، کاردرمانی ضایعه نخاعی با تمرکز بر حفظ استقلال فرد، آموزش مهارت‌ های جدید و تطبیق با شرایط بدنی، در بهبود کیفیت زندگی نقشی بسیار موثر دارد. بنابراین، شناخت ساختار و عملکرد نخاع برای درک پیامدهای ضایعه نخاعی و طراحی مداخلات موثر در کاردرمانی ضایعه نخاعی ضروری است.

تعریف آسیب یا ضایعه نخاعی

ضایعات نخاعی کمری با این که به عملکرد فرد صدمه وارد می‌ کند، اما تهدید کننده حیات فرد نیستند. بخش نخاعی کمری در قسمت تحتانی پشت، پایین تر از مهره های گردنی و سینه ای قرار گرفته است. این مهره ها شامل ۵ مهره است که استخوان‌ های ستون فقرات، طناب نخاعی و اعصاب را در خود جای داده اند. اعصاب نخاعی ارتباط بین مغز و پاها را برقرار می‌ کند.

پس از آسیب ضایعه نخاعی عملکرد لگن، کشاله ران و احتمالاً قسمت تحتانی شکم مختل می‌ شود. کاردرمانی در آسیب و ضایعه نخاعی بیان می کند که ضایعه نخاعی می تواند یک طرف یا هر دو طرف بدن را تحت تاثیر قرار دهد. هر چقدر سطح آسیب‌ ها کمتر باشد، عملکرد فرد کمتر مختل می‌ شود. مثلاً اگر آسیب در سطح مهره پنجم باشد، عملکرد فرد کمتر از زمانی که آسیب در سطح مهره دوم است، آسیب می‌بیند.

انواع ضایعه نخاعی

قبلاً اشاره کردیم که ضایعات نخاعی بر اساس شدت آسیب و محل درگیری نخاع دسته‌ بندی می‌ شوند. این تقسیم‌ بندی به تیم درمان کمک می‌ کند تا برنامه توانبخشی و کاردرمانی ضایعه نخاعی را متناسب با نیازهای واقعی هر فرد طراحی کند.

ضایعه نخاعی کامل

در ضایعه نخاعی کامل، ارتباط عصبی بین مغز و بخش‌ های پایین‌ تر از محل آسیب به‌ طور کامل قطع می‌ شود. در این حالت فرد معمولاً هیچ حس یا حرکتی در اندام‌ های زیر سطح آسیب ندارد. از ویژگی‌ های مهم این نوع آسیب می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• فلج کامل اندام‌ ها در زیر سطح ضایعه
• از دست رفتن حس درد، لمس و دما
• وابستگی بیشتر به وسایل کمکی

در کاردرمانی ضایعه نخاعی کامل، تمرکز اصلی بر آموزش مهارت‌ های جایگزین، افزایش استقلال در فعالیت‌ های روزمره و استفاده مؤثر از تجهیزات کمکی است. کاردرمانی در حفظ استقلال و کیفیت زندگی فرد نقش حیاتی دارد.

ضایعه نخاعی ناقص

در ضایعه نخاعی ناقص، بخشی از مسیرهای عصبی سالم باقی می‌ ماند و فرد ممکن است تا حدی حس یا حرکت داشته باشد. شدت علائم در این نوع آسیب معمولاً بسیار متغیر است. در این ضایعه نکات مهمی را بایستی توجه داشته باشید مانند:

• امکان بازگشت نسبی حرکت یا حس
• تفاوت زیاد علائم بین افراد
• پتانسیل بالاتر برای پیشرفت عملکردی

در کاردرمانی ضایعه نخاعی ناقص، تمرکز روی تقویت توانایی‌ های باقیمانده، بهبود هماهنگی حرکتی و افزایش مشارکت فرد در فعالیت‌ های روزمره است. با کاردرمانی هدفمند می توان فرصت های بیشتری برای بازیابی عملکرد ضایعه ناقص فراهم نمود.

آسیب نخاعی گردنی

آسیب نخاعی گردنی در ناحیه گردن رخ می‌ دهد و معمولاً شدیدترین نوع آسیب به شمار می آید.. این نوع ضایعه می‌ تواند باعث درگیری دست‌ ها، پاها و حتی تنفس شود. پیامدهای شایع آن هم شامل موارد زیر است:

• ضعف یا فلج چهار اندام
• کاهش کنترل دست‌ ها
• نیاز به مراقبت‌ های تخصصی‌ تر

کاردرمانی در ضایعه نخاعی گردنی بر بهبود عملکرد اندام فوقانی، آموزش مهارت‌ های خودمراقبتی و افزایش استقلال در کارهای روزانه متمرکز است. این آسیب بسیار چالش برانگیز است اما کاردرمانی در افزایش توانمندی فرد نقش کلیدی دارد.

آسیب نخاعی سینه‌ای

این نوع آسیب در ناحیه قفسه سینه رخ می‌ دهد و معمولاً دست‌ها سالم می‌ مانند اما پاها درگیر می‌ شوند. ویژگی‌ های اصلی این آسیب شامل موارد زیر هستند:

• فلج یا ضعف اندام‌ های تحتانی
• کنترل مناسب دست‌ ها
• امکان استقلال بیشتر نسبت به آسیب گردنی

کاردرمانی در ضایعه نخاعی سینه‌ ای بر آموزش جابجایی، تعادل نشسته و استقلال در فعالیت‌ های شخصی متمرکز است. در این بیماران، کاردرمانی ضایعه نخاعی به رسیدن استقلال عملکردی فرد کمک می کند.

آسیب نخاعی کمری و خاجی

آسیب‌ های کمری و خاجی معمولاً شدت کمتری نسبت به سایر سطوح دارند و بیشتر اندام‌ های تحتانی را درگیر می‌ کنند. پیامدهای رایج ـم هم شامل موارد زیر است:

• ضعف یا فلج پاها
• حفظ کامل عملکرد دست‌ ها
• امکان راه رفتن با وسایل کمکی در برخی موارد

در کاردرمانی در ضایعه نخاعی کمری و خاجی بر افزایش تحرک، آموزش استفاده از وسایل کمکی و بازگشت به فعالیت‌ های روزمره و شغلی تمرکز می شود. این کار می تواند به فرد اسقلال بیشتری بدهد.

علائم و عوارض ضایعه نخاعی

واضح است، ضایعه نخاعی طیف گسترده‌ ای از علائم جسمی و عملکردی ایجاد می کند که شدت آن‌ ها به محل و میزان آسیب بستگی دارد. شناخت این علائم، پایه طراحی برنامه‌ های هدفمند توانبخشی و کاردرمانی ضایعه نخاعی است.

فلج اندام‌ها و ضعف عضلانی

به یقین یکی از شایع‌ ترین عوارض ضایعه نخاعی، فلج یا ضعف عضلات در اندام‌ هاست. این مشکل ممکن است به‌ صورت کامل یا نسبی بروز کند و روی دست‌ ها، پاها یا هر دو تأثیر بگذارد. پیامدهای عملکردی این عارضه شامل:

• دشواری در انجام کارهای شخصی
• کاهش توانایی حرکت و جابجایی
• خستگی زودرس عضلات می شود.

در کاردرمانی ضایعه نخاعی (SCI)، با تمرکز بر توانایی های باقیمانده، تمرین‌ های تقویتی، آموزش حرکات جایگزین و استفاده از وسایل کمکی به فرد کمک می‌ کند تا بیشترین استفاده را از توان عضلانی موجود داشته باشد تا اثرات فلج و ضعف عضلانی کاهش یابد.

اختلال در تعادل و کنترل تنه

از اثرات آسیب نخاعی، کاهش کنترل تنه و اختلال در تعادل است، به‌ ویژه هنگام نشستن یا جابجایی که این مسئله خطر زمین خوردن و وابستگی به دیگران را افزایش می‌ دهد. مشکلات رایج در این بیماران عبارتند از:

• احساس بی‌ ثباتی هنگام حرکت
• ناتوانی در حفظ وضعیت نشسته بدون حمایت
• دشواری در انتقال از تخت به ویلچر

درنتیجه در کاردرمانی ضایعه نخاعی بر تمرین‌ های کنترل تنه، بهبود تعادل نشسته و افزایش ایمنی در جابجایی‌ها تمرکز می شود تا استقلال فرد ازایش یابد.

مشکلات حسی و بی‌حسی

یکی دیگر از عوارض ضایعه نخاعی، کاهش یا از بین رفتن حس در نواحی مختلف بدن است. این مشکل ممکن است شامل بی‌ حسی، گزگز یا کاهش درک درد و دما باشد. همچنین پیامدهای مهم مشکلات حسی مانند:

• کاهش ایمنی در فعالیت‌ های روزانه
• افزایش خطر زخم فشاری
• ناتوانی در تشخیص آسیب‌ های پوستی را به دنبال دارد.

بنابراین؛ کاردرمانی ضایعه نخاعی، آموزش مراقبت از پوست، افزایش آگاهی بدنی و تطبیق محیط زندگی از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین مدیریت مشکلات حسی با آموزش های کاردرمانی می تواند از آسیب های ثانویه جلوگیری کند.

اختلال در فعالیت‌های روزمره

ضایعه نخاعی انجام فعالیت‌های روزمره مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن، حمام رفتن و نوشتن را تحت تأثیر خود قرار می‌ دهد. چالش‌ های رایج که معمولاً بیماران با آن روبرو می شوند، شامل موارد زیر می شود:

• افت اعتمادبه‌نفس
• وابستگی به دیگران برای مراقبت شخصی
• کاهش مشارکت اجتماعی و شغلی

هدف اصلی در کاردرمانی ضایعه نخاعی، بازگرداندن بیشترین سطح استقلال ممکن از طریق آموزش مهارت‌ های عملکردی و استفاده از ابزارهای تطبیقی و درنتیجه بالا رفتن کیفیت زندگی فرد است.

نقش کاردرمانی در ضایعه نخاعی

کاردرمانی یکی از ارکان اصلی توانبخشی در افراد مبتلا به ضایعه نخاعی است. به این معنا که تمرکز کاردرمانی ضایعه نخاعی بر افزایش استقلال فرد، بهبود عملکرد حرکتی و کمک به سازگاری با شرایط جدید زندگی است. اهداف درمانی با توجه به سطح آسیب و توانایی‌ های باقیمانده فرد تعیین می‌ شوند.

اهداف اصلی کاردرمانی در آسیب نخاعی

کاردرمانگر علاوه بر خانه، محیط تحصیلی و کاری فرد را نیز مورد ارزیابی قرار می دهد تا امکان برگشت فرد به آن محیط ها را مهیا کند. کاردرمانگر برای این کار ممکن است از تطابقات محیطی، وسیله های کمکی و… بهره بگیرد. همچنین ممکن است کاردرمانگر به فرد آموزش‌ های لازم را برای عملکرد بهتر در آن محیط را بدهد. پس کاردرمانی ضایعه نخاعی به ارتقاء عملکرد فرد در محیط خانه، محیط تحصیلی و شغلی نیز کمک می‌ کند.

افزایش استقلال در فعالیت‌های روزمره

کاردرمانگر ممکن است به فرد راهکارها و استراتژی های جبرانی را نیز بیاموزد تا فرد بهتر از عهده مسئولیت هایش بر بیاید. همچنین، کاردرمانگر ممکن است به فرد تمریناتی را یاد بدهد تا در منزل انجام دهد. بدین ترتیب سرعت پیشرفت فرد افزایش می یابد. کاردرمانگر به فرد و خانواده، آگاهی و آموزش‌ های لازم را می دهد؛ بدین گونه هم خانواده بهتر فرد را درک  می کنند و هم  بهتر می‌ توانند به فرد کمک کنند.

کاردرمانگر ممکن است با کارفرمای فرد در محیط کار یا مسئولین تیم آموزشی نیز همکاری کند. بدین ترتیب کاردرمانی ضایعه نخاعی به بازگشت فرد و تسهیل عملکرد وی کمک شایانی می کند.

بهبود عملکرد اندام فوقانی

در بسیاری از افراد مبتلا به ضایعه نخاعی، بخصوص در آسیب‌ های گردنی و سینه‌ ای، ضعف، کاهش هماهنگی یا خستگی زودرس دست‌ ها می‌ تواند انجام ساده‌ ترین کارها را دشوار کند. پس عملکرد دست‌ ها نقش کلیدی در استقلال فرد دارد. در کاردرمانی ضایعه نخاعی تمرکز بر موارد زیر است:

• بهبود هماهنگی و کنترل حرکات ظریف
• افزایش استقامت برای فعالیت‌ های روزمره
• تقویت عضلات دست و شانه

پیشگیری از دفورمیتی و خشکی مفاصل

بی‌ حرکتی یا کاهش حرکت پس از ضایعه نخاعی منجر به خشکی مفاصل، کوتاهی عضلات و ایجاد دفورمیتی می شود. این عوارض در صورت عدم پیشگیری، عملکرد فرد را به‌ شدت محدود می‌ کنند. اقدامات مهم کاردرمانی شامل:

• آموزش وضعیت‌ دهی مناسب در نشستن و خوابیدن
• انجام تمرین‌ های دامنه حرکتی
• استفاده از آتل‌ ها و پوزیشن‌ دهی صحیح است.

در کاردرمانی ضایعه نخاعی، پیشگیری از این عوارض به‌ اندازه بازتوانی عملکردی اهمیت دارد. در نهایت کاردرمانی با بهبود فیزیکی ذهنی، روانی و  افزایش مشارکت اجتماعی به بهبود کیفیت زندگی فرد و افزایش استقلال فرد در زندگی روزمره کمک شایانی می‌ کند.

تمرینات کاردرمانی برای بیماران ضایعه نخاعی

از آنجایی که عضلات لگن و پاها در این اختلال دچار آسیب  می شوند، تمرکز تمرینات تقویتی و  حرکات کار درمانی می تواند شامل موارد زیر باشد:

• کاردرمانگر به فرد یاد می دهد که چگونه به صورت ایمن و بدون خطر یا بدون وسایل کمکی حرکت کند.
• کاردرمانگر در کاردرمانی ضایعه نخاعی به فرد کمک می‌کند تا امورات مراقبت از خود، فعالیت های اوقات فراغت و فعالیت های سطوح بالاتر زندگی مانند تهیه غذا و مراقبت از فرزندان را به نحو احسن انجام دهد.
• کاردرمانگر تمریناتی جهت بهبود مهارت های تعادلی، تحمل عضلانی و ایستادن را با فرد انجام می‌دهد. فعالیت‌ ها با توجه به وضعیت فرد جلسه به جلسه می تواند متفاوت باشد.
• کاردرمانگر تمرینات کششی و تقویتی عضلات مربوطه را با فرد کار می‌کند تا عضلات و مفاصل اندام فوقانی تحلیل نرود. این عمل به عملکرد بهتر فرد حین استفاده از ویلچر و فعالیت‌ های زندگی روزمره کمک می‌کند.

کاردرمانگر در کاردرمانی ضایعه نخاعی، فرد و محیط وی ارزیابی می‌کند تا ایمنی فرد در خانه و محیط های مربوطه حفظ شود. اگر مانعی در مسیر فرد قرار دارد برطرف شود و عملکرد فرد بهبود یابد.

تمرینات تقویتی اندام فوقانی

تقویت عضلات دست‌ ها، شانه‌ ها و بازوها نقش مهمی در افزایش استقلال بیماران ضایعه نخاعی دارد، به‌ویژه برای افرادی که برای جابجایی و انجام فعالیت‌ های روزمره به اندام فوقانی متکی هستند. تمرینات رایج شامل موارد زیر هستند:

• تمرین‌ های مقاومتی با کش یا وزنه سبک
• حرکات تقویتی شانه و آرنج
• تمرینات تحمل وزن روی اندام فوقانی

این تمرینات به‌ صورت تدریجی و متناسب با توان فرد انجام در برنامه کاردرمانی ضایعه نخاعی گنجانده می شوند.

تمرینات کنترل تنه و تعادل

کنترل مناسب تنه برای نشستن، جابجایی و انجام فعالیت‌ های روزمره امری ضروری است. پس ضعف در این ناحیه ایمنی فرد را به خطر می اندازد. اهداف اصلی این تمرینات عبارتند از:

• کاهش خطر افتادن
• افزایش پایداری تنه
• بهبود تعادل نشسته

توجه داشته باشید که تمرینات تعادلی معمولاً در حالت نشسته و با سطوح حمایتی مختلف انجام می‌ شوند.

تمرینات مهارت‌های حرکتی ظریف

کاردرمانی حرکات ظریف دست برای فعالیت‌ هایی مانند نوشتن، بستن دکمه‌ ها و استفاده از وسایل روزمره ضروری هستند. ضایعه نخاعی، هماهنگی و دقت این حرکات را کاهش می دهد. تمرینات متداول شامل موارد زیر هستند:

• گرفتن و رها کردن اشیای کوچک
• تمرینات دقت و سرعت حرکتی
• تمرین هماهنگی چشم و دست

آموزش جابجایی، نشستن و انتقال

در کاردرمانی ضایعه نخاعی، آموزش صحیح جابجایی و انتقال از تخت به ویلچر یا بالعکس، نقش مهمی در ایمنی و استقلال بیماران دارد. این آموزش‌ ها از آسیب‌ های ثانویه و خستگی بیش از حد جلوگیری می‌ کنند و شامل موارد زیر هستند:

• استفاده درست از ویلچر و وسایل کمکی
• تکنیک‌ های صحیح نشستن
• انتقال ایمن بین سطوح مختلف

جمع بندی

در این مطلب پی بردیم که کاردرمانی ضایعه نخاعی نقش کلیدی در افزایش استقلال، بهبود عملکرد حرکتی و ارتقای کیفیت زندگی افراد مبتلا به آسیب نخاعی دارد. با مداخلات هدفمند، تمرینات تخصصی و آموزش مهارت‌ های روزمره، افراد قادر خواهند بود توانایی‌ های باقیمانده خود را به بهترین شکل ممکن به کار بگیرند و زندگی فعال‌ تری داشته باشند.

اگر شما یا یکی از عزیزانتان دچار ضایعه نخاعی هستید، هرچه زودتر با یک کاردرمانگر متخصص در مرکز کاردرمانی همراه در خیابان دماوند مشورت کنید. شروع زودهنگام کاردرمانی می‌ تواند مسیر توانبخشی را کوتاه‌ تر و مؤثرتر کند و استقلال بیشتری برای شما به همراه داشته باشد. برای دریافت نوبت و مشاوره از طریق گزینه تماس با ما اقدام نمایید.

پرسش‌های متداول درباره کاردرمانی ضایعه نخاعی

آیا ضایعه نخاعی با کاردرمانی درمان می‌شود؟

خیر. کاردرمانی ضایعه نخاعی باعث درمان کامل آسیب نمی‌ شود، بلکه نقش بسیار مؤثری در افزایش استقلال، بهبود عملکرد و ارتقای کیفیت زندگی فرد دارد.

کاردرمانی از چه زمانی باید شروع شود؟

کاردرمانی باید در اولین فرصت ممکن پس از پایدار شدن وضعیت پزشکی بیمار آغاز شود تا از عوارض ثانویه و کاهش عملکرد جلوگیری شود.

مدت زمان درمان چقدر است؟

مدت کاردرمانی ضایعه نخاعی به شدت آسیب، سطح ضایعه و اهداف فردی بستگی دارد و معمولاً یک فرآیند بلندمدت و مرحله‌ به مرحله است.