رژیم حسی اوتیسم یک برنامه هدفمند و کاربردی است که با تنظیم ورودی های حسی به کودک کمک می کند تعادل حسی بهتری را تجربه کند و عملکرد روزانه اش بهبود یابد. خوب است بدانید، مواجهه روزمره کودکان اوتیسم با صداها، نورها، لمس و حرکت می تواند چالش برانگیز باشد و به این ترتیب بر رفتار، تمرکز و آرامش آن ها اثر می گذارد.
در این مقاله به صورت کوتاه و کاربردی با مفهوم رژیم حسی و نحوه اجرای آن آشنا می شوید؛ رویکردی که در کلینیک توانبخشی همراه در شرق تهران توسط تیم تخصصی و متناسب با نیاز هر کودک طراحی و اجراء می شود.
رژیم حسی اوتیسم دقیقاً یعنی چه؟
ممکن است با اصطلاح رژیم حسی اوتیسم آشنایی داشته باشید، این برنامه هدفمند، شامل استفاده از اقلام حسی برای کودکان اوتیسمیک جهت تامین سیستم حسی با مناظر، صداها، بوها، چشایی، لمس و حرکت است. یک رژیم حسی مناسب برای افراد مبتلا به اوتیسم، متناسب با نیازهای حسی خاص سیستم عصبی آنها طراحی می شود.
در رژیم حسی اوتیسم، متخصص کاردرمانی کودکان اتیسم با بررسی دقیق نیازهای حسی کودک، فعالیت هایی متناسب با سن و شرایط او طراحی می کند. این فعالیت ها شامل فشار عمقی، بازی های حرکتی، تحریکات لمسی یا تمرینات تعادلی است که در زمان های مشخصی از روز انجام می شوند.
لازم است بدانید، هدف اصلی رژیم حسی اتیسم این نیست که کودک «تحریک» شود، بلکه مقصود، تنظیم آرام سازی یا هوشیارتر شدن سیستم عصبی است تا کودک بتواند تعامل بهتری با محیط اطراف خود داشته باشد.
تفاوت رژیم حسی با تمرین کاردرمانی
در توضیح این تفاوت ها باید بگوییم، تمرین های کاردرمانی معمولاً در جلسات درمانی و با هدف تقویت مهارت های خاص مانند مهارت های حرکتی، توجه، هماهنگی یا استقلال تنظیم میشوند و ساختار مشخصی دارند. این تمرین ها اغلب محدود به زمان حضور کودک در کلینیک هستند.
در مقابل، رژیم حسی اوتیسم فقط به فضای کلینیک محدود نمی شود. به عبارت دیگر این برنامه در خانه، مدرسه و زندگی روزمره کودک اجراء میشود و والدین و مربیان نقش فعالی در اجرای آن دارند. رژیم حسی فقط یک تمرین درمانی نیست، بلکه بخشی از زندگی روزانه کودک است.
به بیان ساده تر، تمرین کاردرمانی روی «یادگیری مهارت» متمرکز است اما رژیم حسی اوتیسم بر روی آماده سازی مغز و بدن کودک برای یادگیری، تعامل و آرامش کار می کند.
چرا به آن «رژیم» گفته میشود؟
واژه «رژیم» در رژیم حسی اوتیسم، منظور محدودیت نیست، بلکه به معنای الگوی منظم و کنترل شده است. همان طور که رژیم غذایی شامل مقدار مشخصی از مواد مغذی در زمان های مناسب است، رژیم حسی هم شامل مقدار مناسبی از ورودی های حسی در طول روز است.
نکته مهم این است که که اگر ورودی های حسی کودک بیش از حد یا کمتر از نیاز او باشد، ممکن است دچار بی قراری، پرخاشگری، کناره گیری یا حتی افت تمرکز شود. بنابراین، رژیم حسی اوتیسم کمک می کند این ورودی ها به اندازه، هدفمند و در عین حال متناسب باشند. بنابراین نام «رژیم» به این دلیل انتخاب شده که این برنامه باید پیوسته، منظم و متعادل اجراء شود تا بیشترین تأثیر را بر رفتار و عملکرد کودک داشته باشد.
چه کودکانی به رژیم حسی نیاز دارند؟
به طور کلی، هر کودکی که در پردازش و پاسخ دهی به محرک های حسی دچار مشکل باشد، می تواند از رژیم حسی اوتیسم بهره مند شود. حتی این نیاز فقط محدود به تشخیص اختلال طیف اوتیسم نیست، اما در کودکان طیف اوتیسم بسیار شایع تر و پررنگ تر دیده می شود. دقت داشته باشید، اولین قدم برای طراحی یک رژیم حسی مؤثر، شناخت نوع واکنش کودک به محرک های محیطی است.
کودک اوتیسم با حساسیت حسی بالا
بد نیست بدانید، برخی کودکان اوتیسم نسبت به صدا، نور، لمس، بو یا شلوغی محیط حساس هستند. این کودکان ممکن است گوش های خود را بگیرند، از لمس فرار کنند، زود مضطرب شوند یا حتی در محیطهای شلوغ دچار meltdown شوند. پس در رژیم حسی اوتیسم در این کودکان بر کاهش تحریک، ایجاد احساس امنیت و آرام سازی سیستم عصبی تمرکز شده و برنامه طراحی می شود.
کودک اوتیسم با کمحسی حسی
در مقابل، بعضی کودکان اوتیسم کم حسی حسی دارند و به دنبال تحریک بیشتر هستند. به طور مثال مدام در حال دویدن هستند، می پرند، اشیاء را می جوند یا ممکن است فشار زیاد وارد کنند. درواقع این کودکان پیام های حسی را به خوبی دریافت نمی کنند و برای احساس بدن خود به ورودی های قوی تر نیازمند هستند. رژیم حسی اوتیسم در این شرایط با فعالیت های هدفمند، به افزایش هوشیاری و تنظیم رفتار کودک کمک می کند.
کودکانی با بیشفعالی، بیقراری یا کنارهگیری
رژیم حسی اوتیسم فقط برای کودکانی که تشخیص رسمی اوتیسم دارند کاربرد ندارد. کودکانی که دچار اختلال بیش فعالی، بی قراری، نداشتن تمرکز یا کناره گیری اجتماعی هستند نیز اغلب مشکلات پردازش حسی دارند. این کودکان ممکن است در ظاهر «لجباز» یا «بی انگیزه» به نظر برسند، در صورتی که بدن و مغز آن ها تنظیم نیست.
در این موارد، رژیم حسی اوتیسم یا برنامه هایی مبتنی بر تنظیم حسی به کودک کمک می کند تا آرام تر، متمرکزتر و آماده تر برای یادگیری و ارتباط شود. به همین دلیل ارزیابی تخصصی توسط کاردرمانگر و متخصص گفتاردرمانی کودکان اتیسم نقش کلیدی در تشخیص نیاز کودک دارد.
علائم نشاندهنده نیاز به رژیم حسی
رفتارهایی که در کودکان اوتیسم دیده می شوند مانند لجبازی یا بدرفتاری، در واقع نشانه هایی از تنظیم نبودن سیستم حسی هستند. زمانی که مغز کودک نتواند ورودی های حسی را به درستی پردازش کند، واکنش های رفتاری شدید یا غیرقابل پیش بینی از خود بروز می دهد. بنابراین، شناخت این علائم به والدین کمک می کند تا در زمان مناسب برای طراحی رژیم حسی اوتیسم اقدام کنند و از تشدید مشکلات رفتاری جلوگیری شود. در ادامه به مهمترین نشانه ها اشاره می کنیم.
تحمل پایین لمس، صدا یا نور
کودکانی که نسبت به لمس لباس، شانه کردن مو، صداهای معمولی یا نور محیط واکنش شدید نشان می دهند، اغلب دچار حساسیت حسی بالا هستند. گریه، فرار، بستن گوش ها یا اجتناب از محیطهای شلوغ از نشانه های رایج این وضعیت است. رژیم حسی اوتیسم در این کودکان با هدف کاهش دفاع حسی و افزایش تحمل تدریجی طراحی می شود.
نیاز مداوم به پریدن، فشار دادن یا تکان خوردن
برخی کودکان به طور مداوم در حال حرکت هستند، به اشیا فشار وارد می کنند یا بدن خود را تکان می دهند. این رفتارها در این کودکان معمولاً نشانه کمحسی یا همان جست و جوی تحریک حسی است. در چنین شرایطی، رژیم حسی اوتیسم با ارائه ورودی های حسی مناسب و هدفمند، نیاز کودک را به شیوه ای ایمن و کنترل شده پاسخ می دهد.
مشکلات تمرکز و آرامسازی
کودکی که نتواند برای مدت کوتاهی آرام بنشیند، تمرکز کند یا به فعالیتی ادامه دهد، ممکن است از نظر حسی تنظیم نباشد. این مشکل به ویژه در زمان انجام تکالیف، غذا خوردن یا خواب، بیشتر به چشم می خورد. رژیم حسی اوتیسم کمک می کند مغز کودک به سطح مناسبی از هوشیاری برسد تا تمرکز و آرام سازی امکان پذیر شود.
واکنشهای شدید رفتاری بدون علت ظاهری
گریه های ناگهانی، پرخاشگری یا کناره گیری شدید بدون دلیل مشخص، اغلب نتیجه اشباع یا کمبود ورودی های حسی است. در این شرایط کودک قادر نیست احساسات و بدن خود را تنظیم کند. در رژیم حسی اوتیسم با پیشگیری از تجمع فشارهای حسی به کاهش این واکنش های شدید کمک کرده و رفتار کودک هم قابل پیشبینی تر خواهد شد.
انواع حواس درگیر در رژیم حسی اوتیسم
رژیم حسی اوتیسم بر پایه درک و تنظیم حواس مختلف بدن طراحی می شود. مغز کودک از طریق این حواس اطلاعات محیط و بدن را دریافت و پردازش کرده و هرگونه اختلال در این مسیر می تواند منجر به بی قراری، اضطراب یا کناره گیری شود. به همین دلیل، شناخت حواس درگیر نقش مهمی در طراحی یک برنامه حسی مؤثر دارد.
در رژیم حسی اوتیسم معمولاً چند حس به طور هم زمان هدف قرار می گیرند، اما شدت و نوع تحریک برای هر کودک متفاوت است. کاردرمانگر با ارزیابی تخصصی مشخص می کند کدام حس نیاز به تنظیم، تقویت یا حتی کاهش تحریک دارد. در ادامه با مهمترین حواس درگیر در رژیم حسی اوتیسم آشنا خواهیم شد.
حس عمقی (فشار، وزن، مفاصل)
پروپریوسپتیو یا حس عمقی به کودک کمک می کند بداند بدنش کجاست و چگونه حرکت میکند. این حس از طریق مفاصل، عضلات و فشار عمقی فعال می شود. کودکانی که در این حس مشکل داشته باشند، ممکن است بیقرار، ناهماهنگ یا بیشاز اندازه پرتحرک باشند.
در رژیم حسی اوتیسم که توسط درمانگر تنظیم می شود، فعالیت هایی مثل فشار عمقی، هل دادن، کشیدن، در آغوش گرفتن محکم یا بازی های مقاومتی برای تنظیم این حس استفاده می شود. این نوع تحریک معمولاً اثر آرامب خش و تنظیم کننده دارد.
حس وستیبولار (تعادل و حرکت)
حس وستیبولار مسئول تعادل، حرکت و جهت یابی بدن در فضاست. برخی کودکان اوتیسم عاشق چرخیدن، تاب خوردن و پریدن هستند و برخی دیگر از این حرکات می ترسند یا دچار تهوع می شوند. فراموش نکنید در رژیم حسی اوتیسم، تحریک وستیبولار باید کاملاً کنترل شده و متناسب با نیاز کودک باشد، زیرا تحریک زیاد می تواند باعث افزایش بی قراری شود.
حس لامسه (لمس سطحها و بافتها)
حس لامسه از طریق پوست اطلاعاتی درباره گرما، سرما، فشار و بافت ها به مغز ارسال می کند. کودک اوتیسم ممکن است نسبت به برخی لباس ها، برچسب ها یا لمس دیگران واکنش شدید نشان دهد یا برعکس، به لمس های قوی نیاز داشته باشد. در رژیم حسی اوتیسم، استفاده تدریجی و هدفمند از بافت های مختلف به کودک کمک می کند تحمل لمسی بهتری پیدا کرده و واکنش های دفاعی اش هم کاهش یابد.
حس شنیداری و دیداری
برخی کودکان اوتیسم به صداهای بلند، نور شدید یا محیطهای شلوغ واکنش شدید نشان می دهند، در مقابل برخی دیگر به محرک های شنیداری و دیداری قوی تر نیاز دارند. درنتیجه این حساسیت ها می توانند باعث اضطراب، حواس پرتی یا اجتناب از محیط شوند. در رژیم حسی اوتیسم، تنظیم این حواس با کاهش یا سازمان دهی محرک ها مثل کنترل نور، استفاده از صداهای یکنواخت یا برنامه ریزی زمان مواجهه با محیطهای شلوغ صورت می گیرد.
حس دهانی و جویدن
حس دهانی یکی از حواس بسیار مهم در رژیم حسی اوتیسم است. کودکانی که مدام اشیاء را در دهان می گذارند، لباس های خود را می جوند یا ناخن می خورند، اغلب به تحریک دهانی نیاز دارند. با استفاده از ابزارهای ایمن جویدنی و خوراکی های بافتدار، رژیم حسی اوتیسم به تنظیم این نیاز کمک کرده و رفتارهای نامناسب کاهش می یابد.
رژیم حسی اوتیسم چگونه طراحی میشود؟
یکی از تفاوت های کلیدی بین اوتیسم و عقب ماندگی ذهنی یا سایر چالش های حسی، مانند اختلال پردازش حسی، مبارزه با ارتباطات و اجتماعی شدن است. بنابراین، همانطور که به سیستم حسی منحصر به فرد یک فرد مبتلا به اوتیسم می پردازیم، باید فضای امنی را برای تعامل، ابتدا با محیط اطراف و سپس با کسانی که در محیط خود هستند، فراهم کنیم. در نظر گرفتن این عناصر در رژیم حسی اتیسم می تواند یک رژیم حسی سالم را برای اوتیسم تضمین کند.
در کلینیک توانبخشی و کاردرمانی همراه طراحی رژیم حسی اوتیسم بر اساس ارزیابی های علمی، مشاهده رفتاری و گفت و گو با والدین انجام می شود تا برنامه ای کاربردی و قابل اجراء در زندگی روزمره کودک تهیه شود.
ارزیابی حسی توسط کاردرمانگر
اولین قدم در طراحی رژیم حسی اوتیسم، ارزیابی حسی دقیق توسط کاردرمانگر است. در این مرحله، واکنش کودک به محرک های مختلف مانند لمس، حرکت، صدا، نور و فشار بررسی می شود و نقاط حساس یا کم فعال سیستم حسی شناسایی می گردد. در کلینیک توانبخشی همراه در خیابان رسالت تهران، کاردرمانگر علاوه بر آزمونهای استاندارد، رفتار کودک را در موقعیت های واقعی مثل بازی، تعامل و فعالیت های روزمره مشاهده می کند تا تصویر کاملی از نیازهای حسی او به دست آید.
شناخت الگوی حسی کودک
پس از ارزیابی، نوبت به شناخت الگوی حسی کودک می رسد؛ یعنی مشخص می شود کودک در کدام حواس بیش حساس، کم حساس یا پرتحک است. این شناخت پایه اصلی طراحی رژیم حسی اوتیسم به شمار می آید. در کلینیک توانبخشی و کاردرمانی همراه در خیابان دماوند، این الگو به صورت ساده و قابل فهم به والدین توضیح داده می شود تا آن ها نیز در اجرای صحیح رژیم حسی نقش فعالی داشته باشند.
تعیین زمانبندی فعالیتهای حسی در طول روز
مرحله بعدی، زمان بندی فعالیت های حسی در طول روز است. رژیم حسی اوتیسم زمانی مؤثر خواهد بود که فعالیت ها در زمان های مناسب مثل قبل از مدرسه، پیش از تکالیف یا حتی قبل از خواب اجراء شوند. در کلینیک توانبخشی همراه، رژیم حسی اوتیسم به گونه ای طراحی می شود که با برنامه زندگی خانواده هماهنگ باشد. به معنای دیگروالدین باید بتوانند آن را بدون فشار و پیچیدگی اجراء کنند. این برنامه معمولاً شامل فعالیت های کوتاه اما منظم است که اثر تجمعی دارند.
همچنین کاردرمانگران کلینیک کودکان اوتیسم همراه در شرق تهران، روند اجرای رژیم حسی اوتیسم را پیگیری و در صورت نیاز آن را متناسب با رشد و تغییرات کودک اصلاح می کنند.
کلام پایانی
در این مطلب متوجه شدیم که رژیم حسی اوتیسم یک برنامه هدفمند و علمی برای تنظیم سیستم عصبی کودک است که به کاهش بی قراری، بهبود تمرکز، آرام سازی و تعامل بهتر با محیط کمک می کند. با شناخت درست الگوی حسی کودک و اجرای منظم فعالیت های حسی، می توان بسیاری از چالش های رفتاری و هیجانی را به شکلی اصولی مدیریت کرد.
اگر احساس می کنید کودک شما علائمی از نیاز به رژیم حسی اوتیسم دارد، بهترین قدم دریافت ارزیابی تخصصی است. در کلینیک توانبخشی و کاردرمانی همراه، رژیم حسی اتیسم به صورت کاملاً فردمحور و متناسب با سبک زندگی خانواده طراحی می شود. برای دریافت مشاوره و شروع یک مسیر درمانی آگاهانه، همین امروز با کلینیک همراه تماس بگیرید و اولین قدم را برای آرامش و رشد کودک تان بردارید.
