گفتاردرمانی در فلج مغزی | توانبخشی گفتار و بلع در کلینیک همراه شرق تهران

گفتاردرمانی در فلج مغزی به بررسی مشکلات عضلات مرتبط با زبان، جویدن و… می پردازد. گفتار درمانگر عضلات صورت، زبان، چانه و قفسه سینه را مورد ارزیابی قرار می‌ دهد تا تمامی مشکلات فرد را بیابد. گفتاردرمانگر عملکرد و مشکلات فرد را در محیط های مختلف از جمله خانه، محیط اجتماعی و… را بررسی می کند. در نهایت گفتار درمانگر بر اساس شدت اختلال، میزان مشکلات فرد در حیطه های مختلف، نیازها و خواسته‌ های فرد یا خانواده وی و محیط های مربوط به فرد به تدوین و اجرای برنامه درمانی می‌ پردازد.

در این مطلب از سری مقالات کلینیک توانبخشی کودکان و بزرگسالان همراه در شرق تهران، علائم، نحوه تشخیص و ارزیابی تخصصی در گفتاردرمانی را بررسی کرده و در نهایت هم به اهداف گفتاردرمانی می پردازیم. با ما همراه باشید.

گفتاردرمانی در فلج مغزی چیست؟

فلج مغزی گروهی از اختلالات است که بر حرکت، تن عضلانی و پوسچر فرد اثر می گذارد. فلج مغزی بر اثر آسیب هایی که بر مغز در حال رشد وارد می شود اتفاق می‌افتد. اکثر این آسیب ها قبل از تولد اتفاق می‌ افتند. علائم و نشانه های فلج مغزی در طول دوره نوپایی یا پیش دبستانی خود را نشان می‌ دهند. در کل، فلج مغزی منجر به اختلال حرکات با رفلکس های اغراق شده، اسپاستیسیتی اندام‌ها و تنه، پوسچر غیر معمول، حرکات غیر ارادی، راه‌ رفتن ناپیوسته یا ترکیبی از این نشانه ها می شود.

افراد مبتلا به فلج مغزی ممکن است مشکلاتی در بلع و اختلال در هماهنگی عضلات چشم داشته باشند به طوری که نمی توانند روی چیزی تمرکز کنند. این افراد با کاهش دامنه حرکتی در مفاصل مختلف به علت سفتی عضلانی مواجه شوند. علت فلج مغزی و تاثیر آن روی عملکرد فرد بسیار متنوع است. برخی از افراد مبتلا به فلج مغزی می توانند راه بروند در حالی که برخی به کمک نیاز دارند.

تعریف فلج مغزی و اثرات آن بر گفتار و بلع

فلج مغزی (Cerebral Palsy) یک اختلال حرکتی دائمی است که در اثر آسیب به مغز در دوران جنینی، هنگام تولد یا اوایل کودکی ایجاد می‌ شود. این آسیب، اختلال در کنترل عضلات، هماهنگی حرکتی و گاهی درک حسی را موجب می شود. اثر فلج مغزی بر گفتار و بلع شامل موارد زیر است. توجه کنید که این مشکلات در افراد مختلف، متفاوت است و به نوع و میزان آسیب مغزی بستگی دارد.

• ضعف یا سفتی عضلات دهان، زبان و لب‌ ها
• اختلال در تلفظ صداها و وضوح گفتار
• مشکلات بلع، جویدن و کنترل بزاق
• کاهش توانایی برقراری ارتباط کلامی

چرا گفتاردرمانی برای افراد با فلج مغزی ضروری است؟

بی شک، گفتاردرمانی نقش مهمی در افزایش توان ارتباطی و ایمنی تغذیه افراد با فلج مغزی دارد. بدون مداخله مناسب، مشکلات گفتار و بلع باعث انزوا، کاهش اعتمادبه‌نفس و حتی خطر خفگی می شوند. دلایل اصلی ضرورت گفتاردرمانی در فلج مغزی را می توان در موارد زیر عنوان کرد:

• بهبود وضوح گفتار و تلفظ
• تقویت عضلات گفتاری و دهانی
• افزایش توانایی ارتباطی (کلامی یا غیرکلامی)
• کاهش خطر مشکلات بلع و آسپیراسیون

گفتاردرمانی به افراد مبتلا به فلج مغزی کمک می‌ کندف ارتباط مؤثرتر و زندگی باکیفیت‌ تری داشته باشند.

علائم گفتاری و بلعی که نیاز به گفتاردرمانی دارند

ممکن است کودکان و بزرگسالان مبتلا به فلج مغزی، علائم گفتاری و بلعی متفاوتی داشته باشند. زمان شروع مؤثر گفتاردرمانی در فلج مغزی با شناسایی زودهنگام این نشانه‌ ها مشخص می شود. در ادامه به این علائم بیشتر خواهیم پرداخت.

تاخیر در شروع گفتار

یکی از اولین نشانه‌ های نیاز به مداخله، تأخیر در شروع گفتار است. کودک ممکن است دیرتر از همسالان خود صدا تولید کند یا از کلمات معنادار استفاده نماید. نشانه‌ های هشداردهنده می توانند شامل موارد زیر باشند:

• محدود بودن دایره واژگان
• عدم تولید کلمات متناسب با سن
• وابستگی بیش از حد به اشاره به‌جای گفتار و به این ترتیب، تاخیر گفتاری، یکی از دلایل اصلی آغاز زودهنگام گفتاردرمانی در فلج مغزی است.

مشکلات تلفظ و وضوح کلام

ضعف یا سفتی عضلات گفتاری ممکن است باعث نامفهوم بودن گفتار شود. در این حالت، اطرافیان به‌ سختی متوجه صحبت‌ های فرد می‌ شوند. مشکلات شایع عبارتند از:

• گفتار بریده یا کند
• خستگی زودهنگام هنگام صحبت
• حذف یا جایگزینی صداها که گفتاردرمانی و کاردرمانی فلج مغزی بر بهبود کنترل عضلات دهان و افزایش وضوح گفتار متمرکز است و ارتباط موثرتر فرد را ممکن می سازد.

مشکلات بلع، جویدن و کنترل بزاق

خوب است بدانید؛ فلج مغزی CP می‌ تواند عملکرد عضلات دهان و حلق را مختل کند و باعث دشواری در تغذیه شود. این مشکلات گاهی خطرناک هستند و نیاز به مداخله تخصصی دارند. علائم مهم را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

• ناتوانی در جویدن مؤثر
• خفگی یا سرفه هنگام غذا خوردن
• آبریزش دهان

گفتاردرمانی در فلج مغزی، ایمنی بلع و بهبود مهارت‌ های تغذیه‌ ای را در اولویت خود قرار می دهد. چراکه، رسیدگی به مشکلات بلع، نقش مهمی در سلامت و ایمنی فرد دارد.

مشکلات تنفسی و حمایت صوتی

در بیماران فلج مغزی، کنترل ضعیف تنفس می‌ تواند باعث صدای ضعیف، کوتاه یا ناپایدار شود. این مسئله مستقیماً روی کیفیت گفتار تأثیر می‌گذارد و از نشانه های رایج آن می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ناتوانی در حفظ بلندی صدا
• صحبت کردن با صدای ضعیف
• قطع شدن گفتار به دلیل کمبود نفس

تمرین‌ های تنفسی و صوتی به بهبود کیفیت صدا کمک می‌ کنند و حمایت تنفسی مناسب، پایه تولید صدای واضح و پایدار است که در گفتاردرمانی فلج مغزی به آن توجه می شود.

ارزیابی تخصصی در گفتاردرمانی

در ارزیابی تخصصی، اولین و شاید مهم ترین مرحله در گفتاردرمانی در فلج مغزی، گفتاردرمانگر با بررسی دقیق توانایی‌ ها و محدودیت‌ های فرد، برنامه درمانی متناسب و هدفمند طراحی می‌ کند. مسلم است بدون ارزیابی صحیح، مداخلات درمانی اثربخشی لازم را نخواهند داشت.

ارزیابی عضلات صورت، زبان و حنجره

در این مرحله، عملکرد عضلات دخیل در گفتار و بلع بررسی می‌ شود. ضعف، سفتی یا ناهماهنگی این عضلات عامل اصلی مشکلات گفتاری می تواند باشد. موارد مورد بررسی، شامل قدرت و دامنه حرکتی لب‌ ها و زبان، هماهنگی حرکات دهانی و کیفیت صدا و عملکرد حنجره می شود. بدون شک، بررسی دقیق عضلات گفتاری، پایه تشخیص و انتخاب تمرینات مناسب است.

ارزیابی مهارت‌های ارتباطی و زبانی

در این بخش، توانایی فرد در درک و بیان زبان توسط متخصص گفتاردرمانی مورد ارزیابی قرار می‌ گیرد. این ارزیابی فقط به گفتار محدود نشده و راه‌های ارتباطی غیرکلامی را نیز در بر می‌ گیرد. موارد ارزیابی هم شامل، درک دستورات و مفاهیم، توانایی بیان نیازها و احساسات و استفاده از اشاره، تصویر یا وسایل ارتباطی می شود. پس با شناخت سطح ارتباطی فرد، مسیر درمان مؤثر مشخص می‌ شود.

ارزیابی بلع و ایمنی تغذیه

مشکلات بلع در افراد مبتلا به فلج مغزی معمولاً می تواند خطرناک باشد و سلامت فرد را تهدید کند. به همین دلیل، ارزیابی بلع بخش مهمی از فرآیند گفتاردرمانی در فلج مغزی است. نکات مورد بررسی هم نحوه جویدن و بلع غذا، وجود سرفه یا خفگی هنگام تغذیه و کنترل بزاق و مایعات است. بنابراین، ارزیابی ایمنی بلع، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض تغذیه‌ ای هم دارد.

روش‌های درمانی در گفتاردرمانی فلج مغزی

در کلینیک های تخصصی توانبخشی و مرکز گفتاردرمانی کودکان و بزرگسالان همراه معمولاً روش‌ های درمانی در گفتاردرمانی در فلج مغزی بر اساس نتایج ارزیابی تخصصی و نیازهای هر فرد طراحی می‌ شوند. هدف اصلی این مداخلات، بهبود ارتباط، افزایش وضوح گفتار و ارتقای ایمنی بلع است.

تمرینات تقویت عضلات گفتاری

ضعف یا سفتی عضلات لب‌ ها، زبان و فک کیفیت گفتار را کاهش می دهد. تمرینات تقویتی به بهبود کنترل این عضلات کمک می‌ کنند. نمونه ای از تمرینات عبارتند از:

• تمرین هماهنگی حرکات گفتاری
• تمرین‌ های حرکتی لب و زبان
• افزایش دامنه حرکتی عضلات دهانی. درنتیجه تقویت عضلات گفتاری به تولید گفتار واضح تر می انجامد.

تکنیک‌های تنفسی برای تولید بهتر صدا

کنترل ضعیف تنفس کوتاه شدن جملات و کاهش بلندی صدا را موجب می شود. تمرینات تنفسی به بهبود حمایت صوتی کمک می‌ کنند. درواقع، تنفس صحیح در تولید صدای پایدار و قابل فهم نقش کلیدی دارد. اهداف این تکنیک‌ ها عبارتند از:

• افزایش کنترل دم و بازدم
• هماهنگی تنفس با گفتار
• بهبود کیفیت و پایداری صدا

تمرینات کنترل و وضوح گفتار

برای بسیاری از افراد با فلج مغزی، گفتار نامفهوم یکی از چالش‌ های اصلی است. این تمرینات به افزایش دقت و روانی گفتار کمک می‌ کنند و موجب ارتباط موثر با اطرافیان می شوند. تمرکز تمرینات بر موارد زیر است:

• هماهنگی حرکات گفتاری
• سرعت مناسب گفتار
• تلفظ دقیق صداها

تمرینات بلع ایمن و فردی

مشکلات بلع می‌ توانند سلامت این افراد را به خطر بیندازند. تمرینات بلع باید کاملاً فردمحور و ایمن باشند تا بتوانند در سلامت و کیفیت زندگی فرد موثر باشند. اقدامات درمانی شامل:

• تمرینات تقویت عضلات بلع
• آموزش وضعیت مناسب سر و بدن
• اصلاح بافت و حجم غذا در صورت نیاز می شوند.

تمرینات عملی گفتاردرمانی برای خانه

بخش مهمی از روند گفتاردرمانی در فلج مغزی را تمرینات خانگی تشکبل می دهند و باعث تثبیت مهارت‌ هایی می‌ شوند که در جلسات درمانی آموزش داده شده‌ اند. این تمرینات باید ساده، منظم و تحت نظر گفتاردرمانگر انجام شوند. در ادامه به برخی از آن ها می پردازیم:

تمرینات افزایش دامنه حرکت زبان و لب

• جلو و عقب بردن زبان
• جمع و باز کردن لب‌ ها
• لمس گوشه‌ های دهان با زبان

این تمرینات به بهبود کنترل و انعطاف‌ پذیری عضلات دهان کمک کرده و پایه گفتار واضح‌ تر هستند. همچنین، دامنه حرکتی زبان و لب و کنترل گفتار را بهبود می دهند.

تمرینات تقویت تنفس و حمایت صوتی

کنترل مناسب تنفس برای تولید صدای پایدار ضرورت دارد.این تمرینات به افزایش توان گفتاری کمک می‌ کنند. تمرینات پیشنهادی:

• دم عمیق از بینی و بازدم آرام از دهان
• فوت کردن شمع یا بادکنک
• کشیدن صداها هنگام بازدم

تمرینات گفتاری برای شفافیت کلام

این تمرینات به بهبود وضوح تلفظ و روانی گفتار کمک مرده و برای استفاده روزمره بسیار مؤثر هستند. تمرکز تمرینات بر موارد زیر است:

• تکرار هجاها و کلمات ساده
• گفتن آهسته و شمرده جملات کوتاه
• تمرین آواها جلوی آینه

مزایای گفتاردرمانی در کلینیک همراه شرق تهران

گفتاردرمانگر متخصص در کلینیک توانبخشی همراه خیابان رسالت در حین اجرای مداخلات نیز به ارزیابی تاثیر مداخلات و میزان پیشرفت می پردازد. گفتاردرمانی در فلج مغزی در نهایت منجر به افزایش مشارکت اجتماعی فرد، افزایش استقلال فرد در فعالیت‌های روزمره زندگی و محیط فرد و افزایش کیفیت زندگی فرد می‌ شود.

گفتار درمانی نقش کلیدی در عواطف، رشد شناختی و اجتماعی کودک دارد. وقتی کودک یاد می گیرد که چگونه با زبان کار کند، می‌تواند حس بهتری در مورد دنیای اطرافش داشته باشد. کودکانی که در گفتاردرمانی در فلج مغزی شرکت می‌ کنند عملکرد بهتری در مدرسه و در برقراری تعاملات با سایر کودکان دارند. این کودکان می‌ توانند در فعالیت‌ هایی که قبلاً قادر به انجام آن نبودند، شرکت کنند.

گفتار درمانی می تواند به یادگیری مهارت های ضروری فرد در اوایل جوانی کمک موثری بکند. همچنین به الگوهای یادگیری درست در کودک کمک فراوانی می‌ کند. گفتاردرمانگر علاوه بر تمرینات تکنیک های به فرد یا خانواده وی آموزش می دهد تا آنها را در خانه اجراء کنند. بدین ترتیب سرعت بهبودی و توانبخشی گفتار فرد افزایش می یابد.

علاوه بر این، گفتار درمانگر در گفتاردرمانی در فلج مغزی با ارائه تکنیک ها و استراتژی ها به فرد در بهبود کیفیت زندگی افزایش استقلال و افزایش مشارکت اجتماعی فرد کمک فراوانی می‌ کند.

برنامه‌های درمانی اختصاصی برای هر کودک

در کلینیک همراه شرق تهران، هیچ برنامه‌ ای به‌ صورت یکسان برای همه کودکان اجراء نمی‌ شود. هر کودک پس از ارزیابی دقیق، برنامه درمانی مخصوص به خود را دریافت می‌کند. ویژگی‌ های این برنامه‌ ها عبارتند از:

• متناسب با سن و شدت فلج مغزی
• توجه به توانایی‌ های فردی کودک
• تمرکز بر اهداف کوتاه‌ مدت و بلندمدت

پیگیری منظم و تنظیم برنامه درمان

گفتنی است، پیشرفت کودک نیازمند بررسی و اصلاح مداوم برنامه درمانی است. در گفتاردرمانی در فلج مغزی، پیگیری منظم باعث می‌ شود تمرینات همیشه متناسب با سطح فعلی کودک باشند. شناسایی به‌موقع تغییرات و پیشرفت‌ ها، اصلاح تمرینات در صورت نیاز و افزایش انگیزه کودک و خانواده از مزایای این بخش است.

افزایش استقلال و مشارکت اجتماعی فرد

هدف نهایی در گفتاردرمانی فقط بهبود گفتار نیست، بلکه کمک به حضور فعال‌ تر کودک در خانواده، مدرسه و جامعه است. توانایی بهتر در بیان نیازها، افزایش اعتماد به‌ نفس و مشارکت بیشتر در تعاملات اجتماعی از اهداف گفتاردرمانی است.

جمع بندی

در پایان یادآوری می کنیم که گفتاردرمانی در فلج مغزی نقش مهمی در بهبود گفتار، بلع و توان ارتباطی کودکان دارد و با برنامه‌ ریزی تخصصی می‌ تواند استقلال و مشارکت اجتماعی آن‌ ها را به نحو چشمگیری افزایش دهد. پس اگر نگران گفتار یا بلع کودک خود هستید، همین امروز برای گفتاردرمانی در فلج مغزی به کلینیک همراه شرق تهران مراجعه کنید یا با شماره های کلینیک تماس بگیرید و و روند درمان را زودتر آغاز کنید.