کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی با توجه به سطح آسیب نخاع و اختلال عملکرد برنامه ریزی می شود. کاردرمانگر فرد را به طور کامل ارزیابی می کند تا سطح آسیب، میزان عملکرد، وضعیت مثانه و روده جهت دفع، وضعیت عملکرد فرد برای ادامه عملکرد تحصیلی و شغلی را بسنجد. پس بنابر میزان توانایی، ناتوانی، محیط، خواسته ها و نیازهای فرد، برنامه مداخلات درمانی را تنظیم می کند.
کاردرمانگر با توجه وضعیت جسمی فرد، ایجاد تطابقات محیطی و سایر مداخلات به بهبود مشارکت اجتماعی و کیفیت زندگی فرد کمک می کند. در نهایت استقلال فرد در زندگی روزمره افزایش می یابد. برای آشنایی هرچه بیشتر با ضایعه نخاعی خاجی، علائم و پیامدهای آن و همچنین تمرینات تخصصی کاردرمانی در ضایعه نخاعی و به ویژه ضایعه نخاعی خاجی در این نوشتار از کلینیک توانبخشی همراه شرق تهران با ما بمانید.
ضایعه نخاعی خاجی چیست؟
ستون فقرات شامل چهار بخش استخوان های گردنی، سینه ای، کمری و خاجی است. چون ستون فقرات شامل نخاع و اعصاب مربوطه می شود؛ پس آسیب به هر بخش می تواند اختلالاتی را به دنبال داشته باشد. هرچه سطح آسیب پایین تر باشد، آسیب به عملکرد فرد نیز کمتر است. ضایعه نخاعی خاجی بسته به سطح آسیب می تواند روی پا و راه رفتن فرد اثر بگذارد. ضایعه نخاعی خاجی به آسیب هایی گفته می شوند که بخش خاجی نخاع (Sacral) را درگیر می کنند.
همچنین، این افراد درجاتی از کنترل مثانه، روده و عملکرد جنسی را از دست می دهند اما عضلات شکمی در این افراد سالم است. کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی به این امر توجه می کند که این افراد بسته به سطح آسیب، درجاتی از توانایی حرکات لگن، زانو و مچ پا را دارند. از طرفی، عملکرد روده و مثانه ممکن است مختل شود و فرد اختیار ادرار و مدفوع خود را نداشته باشد.
آشنایی با ناحیه خاجی و نقش آن در حرکت و کنترل بدن
برای آشنایی با ناحیه خاجی بهتر است بدانید، ناحیه خاجی در پایین ترین قسمت ستون فقرات قرار دارد و شامل ریشه های عصبی S1 تا S5 است. بنابراین این بخش از نخاع نقش بسیار مهمی در کنترل حرکات اندام تحتانی، عملکرد مثانه و روده، عملکرد جنسی و حفظ تعادل لگن دارد.
آسیب در این ناحیه معمولاً نسبت به ضایعات بالاتر، فلج خفیف تری ایجاد می کند اما اختلالات عملکردی حساسی در زندگی روزمره فرد می تواند به همراه داشته باشد. درواقع، افراد مبتلا به ضایعه نخاعی خاجی همان طور که در بالا ذکر شد، ممکن است دچار ضعف یا بی حسی در پاها، اختلال در کنترل ادرار و مدفوع، کاهش حس ناحیه لگن و مشکلات تعادلی شوند.
پس، شدت علائم به میزان و نوع آسیب بستگی دارد و در همین جا نقش کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی در بازتوانی و افزایش استقلال فرد بسیار پررنگ می شود.
تفاوت آسیب نخاعی خاجی با ضایعات کمری و سینهای
تاکید می کنیم که آسیب های نخاعی بسته به سطح درگیری نخاع، پیامدهای متفاوتی ایجاد می کنند و شناخت این تفاوت ها برای برنامه ریزی درمان و توانبخشی ضروری است. در ادامه به این تفاوت ها را بررسی خواهیم کرد.
ضایعه نخاعی خاجی
در این نوع آسیب، معمولاً توانایی راه رفتن به طور کامل از بین نمی رود یا با کمک وسایل کمکی امکان پذیر است. چالش اصلی بیماران بیشتر مربوط به کنترل مثانه و روده، عملکرد جنسی و ضعف عضلات خاص لگن و پا است. در این سطح، کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی بر آموزش مهارت های عملکردی، مدیریت فعالیت های روزمره و بهبود کیفیت زندگی تمرکز دارد.
ضایعات کمری
آسیب های کمری (L1 تا L5) معمولاً باعث ضعف یا فلج قابل توجه تر در اندام های تحتانی می شوند. افراد ممکن است توانایی ایستادن یا راه رفتن مستقل را هم از دست بدهند. در این موارد، کاردرمانی ضایعه نخاعی کمری بیشتر بر استقلال در جابجایی، استفاده از ویلچر، تطابق محیط زندگی و مهارت های خودمراقبتی متمرکز است.
ضایعات سینهای
ضایعات نخاعی سینه ای (T1 تا T12) شدیدتر هستند و اغلب منجر به فلج کامل پاها می شوند. علاوه بر اندام تحتانی، کنترل تنه و تعادل نیز تحت تأثیر قرار می گیرد. در این سطح، اهداف توانبخشی بسیار پیچیده تر بوده و کاردرمانی بر کنترل تنه، پیشگیری از زخم فشاری و استقلال عملکردی با وسایل کمکی بیشتر متمرکز است.
در مجموع، اگرچه ضایعه نخاعی خاجی نسبت به ضایعات کمری و سینه ای خفیف تر به نظر می رسد، اما به دلیل تأثیر مستقیم بر عملکردهای حیاتی بدن، نیازمند ارزیابی تخصصی و برنامه توانبخشی دقیق است. کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی با هدف حفظ استقلال، بهبود عملکرد روزمره و افزایش کیفیت زندگی در مسیر درمان این افراد نقش کلیدی ایفاء می کند.
علتهای شایع ضایعه نخاعی خاجی
معمولاً ضایعه نخاعی خاجی در اثر آسیب به بخش پایینی ستون فقرات یا ریشه های عصبی ناحیه خاجی ایجاد می شود. به این ترتیب می تواند پیامدهای حرکتی، حسی و عملکردی متعددی به همراه داشته باشد. پس، شناخت علت های شایع این نوع ضایعه، نقش مهمی در پیشگیری، تشخیص به موقع و برنامه ریزی توانبخشی از جمله کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی دارد.
تصادفات و ضربه های شدید
یکی از شایع ترین علل ضایعه نخاعی خاجی، تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع و ضربه های مستقیم به لگن و پایین ستون فقرات است. این آسیب ها اغلب باعث شکستگی استخوان خاجی یا آسیب به ریشه های عصبی می شوند.
سقوط و آسیب های ورزشی
سقوط در سالمندان یا حوادث ورزشی، به ویژه در ورزش های پرخطر به ناحیه خاجی آسیب وارد می کند. در این موارد، شدت ضایعه متغیر بوده و گاهی به صورت تدریجی، علائم خود را نشان می دهد.
تومورها و ضایعات فشاری
تومورهای نخاعی یا لگنی، کیستها و ضایعاتی که به ریشههای عصبی فشار وارد می کنند از دیگر علل مهم ضایعه نخاعی خاجی هستند. این نوع آسیب ها معمولاً به صورت پیش رونده بروز کرده و نیازمند تشخیص و درمان زودهنگام هستند.
سایر علت های ضایعه نخاعی خاجی
عفونت ها و بیماری های التهابی
برخی عفونت ها مانند عفونت های ستون فقرات یا بیماری های التهابی، باعث التهاب و آسیب در ناحیه خاجی نخاع می شوند و عملکرد طبیعی اعصاب را مختل می کنند.
آسیب های مادرزادی یا ناهنجاری های ساختاری
در برخی افراد، ناهنجاری های مادرزادی ستون فقرات یا مشکلات ساختاری لگن، زمینه ساز بروز ضایعه نخاعی خاجی در طول زندگی می شود.
در پایان این بخش؛ یادآوری می کنیم در تمامی این موارد، تشخیص دقیق علت آسیب و شروع به موقع درمان اهمیت بالایی دارد. برنامه های توانبخشی به ویژه کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی در کاهش عوارض، بهبود عملکردهای روزمره و افزایش استقلال فرد نقش کلیدی را به عهده دارند.
علائم و پیامدهای ضایعه نخاعی خاجی
علائم و پیامدهای ضایعه نخاعی خاجی بسته به شدت آسیب، یک طرفه یا دوطرفه بودن درگیری و میزان فشار واردشده به ریشه های عصبی متفاوت است. شایان ذکر است این نوع ضایعه معمولاً بیش از آن که باعث فلج کامل شود، عملکردهای ظریف و حیاتی بدن را تحت تأثیر قرار می دهد و می تواند زندگی روزمره فرد را با چالش های جدی مواجه کند.
از شایع ترین علائم ضایعه نخاعی خاجی، ضعف یا بی حسی در پاها، کاهش حس در ناحیه لگن و باسن، اختلال در تعادل و دشواری در راه رفتن گزارش شده است. بسیاری از بیماران ممکن است در ظاهر، توانایی حرکت داشته باشند، اما در انجام فعالیت های طولانی مدت یا نیازمند کنترل عضلانی دقیق دچار مشکل هستند.
یکی از مهمترین پیامدهای ضایعه نخاعی خاجی، اختلال در کنترل مثانه و روده است. بیاختیاری ادرار یا مدفوع، احتباس ادراری و کاهش حس دفع از جمله مشکلاتی هستند که میتوانند بهطور مستقیم بر کیفیت زندگی، اعتمادبهنفس و سلامت روان فرد تأثیر بگذارند. همچنین، اختلالات عملکرد جنسی نیز در این نوع آسیبها شایع است.
دردهای مزمن عصبی، گزگز، سوزش یا احساس شوک الکتریکی در ناحیه پایین کمر و پاها از دیگر پیامدهای احتمالی ضایعه نخاعی خاجی محسوب می شوند. توجه داشته باشید این علائم در صورت عدم درمان مناسب، ممکن است تشدید شده و روند بازتوانی را دشوارتر کنند.
از سوی دیگر به دلیل پیچیدگی این علائم، شروع توانبخشی تخصصی اهمیت زیادی دارد. کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی با تمرکز بر بهبود عملکردهای روزمره، کنترل اسفنکترها و افزایش استقلال فرد، نقش مهمی در روند درمان به عهده دارد. در این مسیر، مراجعه به مراکز تخصصی مانند مرکز کاردرمانی همراه در خیابان دماوند می تواند به دریافت خدمات هدفمند و مؤثر در مسیر بهبود کمک قابل توجهی کند.
تمرینات تخصصی کاردرمانی برای ضایعه نخاعی خاجی
کاردرمانگر در ابتدا وضعیت فرد، شدت علائم، محیط های مربوط به فرد، نیازها و خواسته های فرد را می سنجد. ممکن است عملکرد فرد در محیط کار دچار اختلال شده باشد. درنتیجه بر اساس نتایج آن، برنامه درمانی را تنظیم و اجراء می کند. کاردرمانگر در کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی توانایی های فرد را برای ادامه کار در محیط کاری، تجهیزات و امکانات محیط کار را بررسی می کند.
همچنین اگر فرد کاندید برگشت به کار سابق باشد، کاردرمانگر شرایط برگشت فرد را مهیا می کند. در غیر این صورت به فرد برای ایجاد شغل جدید کمک می کند. مشکلات کنترل ادرار و مدفوع در این افراد ممکن است شایع باشد. پس کاردرمانگر برنامه و روش های درست را به فرد می آموزد تا عملکرد بهتری داشته باشد. مثلاً ممکن است کاردرمانگر موارد زیر را به فرد توصیه کند:
- کاردرمانگر توصیه می کند که فرد رژیم غذایی پرفیبر را در برنامه غذایی خود بگنجاند.
- کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی مقدار مصرف مایعات فرد را مشخص می کند.
- به فرد توصیه می کند نیم ساعت قبل از دفع مایعات گرم بنوشد.
- وضعیت صحیح بدن به هنگام انجام عمل دفع را به فرد می آموزد.
از طرف دیگر این افراد ممکن است در تعادل و راه رفتن مشکل داشته باشند. کاردرمانگر با تمرینات و ورزش های خاص به فرد کمک می کند تا وضعیت بهتری داشته باشد. کاردرمانگر به فرد کمک می کند تا بتواند نهایتاً با وسیله کمکی یا بریس راه برود.
کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی و محیط های فرد
کاردرمانگر محیط فرد را به طور کامل بررسی می کند. محیط خانه می تواند شامل موانع خطرزایی برای فرد باشد و کاردرمانگر برای عملکرد هر چه بهتر فرد به رفع این موانع می پردازد. همچنین کاردرمانگر به همین روال به برگشت فرد به محیط تحصیلی نیز کمک می کند. کاردرمانگر علاوه بر اجرای تمرینات تقویتی و کششی با فرد در محیط کلینیک به فرد تمرینات دیگری را نیز می آموزد تا فردا را در خانه انجام دهد. بدین ترتیب، سرعت پیشرفت فرد افزایش می یابد.
حتی ممکن است کاردرمانگر به فرد استراتژی ها و تکنیک های جبرانی را نیز بیاموزد تا فرد بتواند در شرایط مختلف عملکرد بهتری داشته باشد.
کاردرمانی در فعالیت های روزمره زندگی
کاردرمانگر در کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی وضعیت فرد را در انجام فعالیت های روزمره زندگی می سنجد. این فعالیت ها ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- مراقبت از خود و بهداشت شخصی
- لباس پوشیدن
- حمام و دستشویی رفتن
- فعالیت های جنسی
- مراقبت از فرزندان
- خانه داری
- مدیریت مالی
کاردرمانگر میزان نقص و اختلال فرد را در هر یک از این موارد مشخص می کند و با توجه به نیازها، خواسته ها و علائم فرد به بهبود این موارد کمک می کند تا استقلال فرد در زندگی روزمره افزایش یابد و کیفیت زندگی فرد بهبود یابد.
جمع بندی
ضایعه نخاعی خاجی می تواند باعث ضعف عضلات پایین تنه، اختلال در کنترل مثانه و روده و مشکلات تعادلی شود، اما با کاردرمانی ضایعه نخاعی خاجی می توان عملکرد روزمره و استقلال فرد را به طور چشمگیری بهبود داد.
برای دریافت مشاوره تخصصی و شروع برنامه توانبخشی هدفمند، هم اکنون از طریق گزینه تماس با ما با کلینیک توانبخشی و مرکز کاردرمانی همراه در شرق تهران تماس بگیرید و مسیر بهبود و استقلال خود را آغاز کنید.
